Bölgedeki en ilginç
yapı Bolaman konağı yada kalesi adı verilen, Boloman
deresinden 7 km. doğuda bir zamanlar ada olan bir platformda
yer alan, içerisinde bir kilise ihtiva eden bir kaledir.
Dahası bu kale üzerine birde Osmanlı konağı yapılmıştır.
Sağda, yürek
burkan bir manzara. Gerek bu tarihi yapının gerekse
arkasındaki şapelin devlet eliyle restorasyonu acemi bir
müteahhite verilice. Adam güzelim freklerin üzerini çimento
ile sıvamış, orjinal yapıda kafasına göre bazı değişiklikler
yapmış. Bazı pencereleri çimento ile kaptmış. Müteahhitin
foyası meydana çıkınca, aldığı paralarla yurtdışına kaçmış.
Devlet ve bölgenin ileri gelenleri bu rezalet ortaya
çıkmasın diyerek olayı örtbas etmişler. Karadeniz tarihinin
dönüm noktalarından birinden günümüze kalan bu tarihsel
miras ne yazık ki 10 yıldır kaderine terkedilmiş
durumda.
Bolaman, antik dönemin
yerlesim merkezlerinden biri ve eski Pontus Polemonicus’un
baskentiydi. Frederico di Piazzalungo’nun 1274 yilindan
kalma belgelerinde Cenevi’li tüccarlarin Fatsa limani
vasitasiyla Anadolunun iç bölgeleriyle ticaret yaptigini
ögreniyoruz (Britianu, Recherches,166-67). Trabzon
Imparatorlugu’nun parçasi oldugu dönemlerde Türkmen
ataklarina karsi bölgenin pek korunakli olmadigi görünüyor.
Eviliya Çelebi 1644 tarihli
seyehatnamesinde Fatsa’da çogu Rumlarin olan üçyüz evden
bahsediyor (Evliya, II,40).
Kale 65 metre uzunluğunda
üçgen bir kayanın üzerine inşa edilmiştir. Kalenin güney
duvarında yükseklik 6m.ye kadar çıkabilmektedir. Orjinal
döşemesi kaldırım iken günümüzde beton kaplanmıştır. Kalenin
üstünde güney duvarı ile kilise arasında 19.yüzyılda ahşap
bir Osmanlı konağı kondurulmuştur. 1836 yılında Hamilton bu
kalenin Ali Bey adlı birisine ait olduğunu yazmış
(1836,I270), 1846'da Hell ise kale üzerinde bir saraydan
bahsetmiş ve Çarşamba paşası Ahmet Bey'e ait olduğunu
bildirmiştir (Hell,II,369-70). Bu paşa Osman Hazinedaroğlu
adlı Trabzon paşasıdır. Yapının bugünkü sahiplerinin
anlattığına göre (Kademoğlu ailesi) kalenin üstüne konağın
Osman Paşa'nın babası Çarşamba'lı Süleymanzade
Hazinedaroğlu, Trabzon Paşası iken 1811 yılında misafir evi
olarak yaptırılmıştır.
Konağı
devlete devreden sahiplerinin kökleri bölgenin yerli derebey
ailesi Haznedaroğulları bildikleri kadarıyla 500 yıldır
buradalar. Haznedaroğlu Konağı, orjinaline göre bir kaç yıl
önce restore ettirilmiş.Yukarıda sağda konağın arkasındaki
şapelin girişinde silinmeye yüz tutmuş rölyeflerden bir
tanesi. Ortada A.Bryer'in Pontos Topografyası adlı
kitabında çizdiği Bolaman Kale ve Kilise'sinin krokisi.
Boloman kalesinin 1.5
km. doğusunda deniz kenarında "Hristiyan kiliseleri" olark
adlandırılan iki mağara vardır. Mağaralar özenle yontularak
şekillendirilmiştir. Büyük mağara'da 1965'e kadar
görülebilen kadın ve balık resimleri varmış. İkinci mağara
ise ulaşılması oldukça tehlikeli bir pozisyondadır.
Mağaraların hangi dönemden kaldığı ve neden inşa edildiği
bilinmiyor.
