Her ne kadar kendimizi
"Hemşinli" olarak tanımlasak da benim köyümde öyle
ermeniceden bozma dil kullanılmaz.
Ancak nerden geldiğini bilmediğim bazı sözcükler
var.Bilen varsa lütfen açıklasın.(anlamları ve
kökeni ile birlikte mimkünse) ki bir ışık
bulayım....
esawaspa
oro
cibe
iskenaf
kenaf
serende
.....
.........
Yukaridaki sozcuklerden yanliz esawaspa Ermeniceyle
alakasi var. Yanilmiyorsam daha once Sn. Zegneli
bunun bir beddua oldugunu soylemis ve kelimenin
anlamini sormustu. Aspa kisminin Ermenice Tanri
anlaminda ve Hopa Hemshinlilerin "Aspadz" shekliyle
ilishkili.
Bir de eger izin verirseniz bir duzeltme yapacagim.
Bu forumda Rashot koyu hakkinda bazi iddialar
dishinda Bati Hemshinlilerin bugun Ermenice
konushtughunu iddia eden kimse yok. Ama bu yoreden
shimdiye kadar yuzlerce kelime toplandi. Yani Eger
ilgilenirseniz size Uwe Blasing'in kitaplarini
tavsiye ederim: "Armenisches Lehngut im
Turkeiturkishen am Beispiel von Hemsin" ve
"Armenish-Turkisch:Etymologische Betrachtungen
ausgehend von Materialen aus dem Hemsingebiet".
Ikisi de Amsterdam'da Rodopi Press tarafindan
basilmis.
Ayrica www.oceliler.tr.cx sitesinde de belki
bildiginiz bazi kelimeleri bulabilirsiniz. Bu arada,
hangi koyden oldughunuzu merak ediyorum.
Sitedeki sözcüklerden aşağıdakilerin anlamını
biliyorum.Diğerlerinden de kullanılan olabilir ama
ben bilmiyorum.
Peki bu kelimeler ermenice mi?Öyle olduğu varsayılsa
dahi, bu sadece etkileşim sonucu olmuş olamaz mı?
Bunları soruyorum. çünkü, bazı kişilerin
Hemşinlileri kültür açısından ermenilere yaklaştırma
çabaları var.
Pazar-Meleskur (Çingit'in alt tarafı Lamgoaltı'ndan
sola doğru)
Bati Hemsinlilerin kullandiklari Turkce olmayan
kelimelerin hepsi Ermenice degil. Ben hicbir yerde
de boyle bir iddia gormedim, duymadim.
Ermenice kelimelerin iletishim ile gecme teorisine
yani benim anladigim kadariyla, Hemsinlilerin
eskiden beri (yanlizca) Lazlarla tamamen cevrelenmis
olarak yashayan kesimleri de icinde (mesela
Ardesen'in Ocelileri, Pazar'in Hacapitlileri vs.)
Ermenilerle birlikte yashamalari ve onlardan bolca
kelimeler almalarina ihtimal vermiyorum.
Bir kere Osmanli arsivlerinde ve Ermeni kilise
dokumanlarinda yorede Laz var, Gurcu var, Ermeni var
fakat Hemsinli yok. Yine Osmanli defterlerinde 16
yy'da bile Hemsin'in 2/3'nin hala Hristiyan oldugu
goruluyor. Ermeni kilise dokumanlarindan da buranin
Trabzon Ermeni piskoposlugundan (yani Trabzon
Kaymakli Manastiri) ayri bir piskoposluk oldugu
anlasiliyor. (Bu arada Lazlar, Rumlar ve Gurculer
zaten Hemsin'in kendileri gibi Ortodoks oldugunu
iddia etmiyorlar). Ote yandan Hemshin'in ihtidasi da
diger guruplarinkiyle (biraz daha gec olmasina
ragmen) yine ayni periyoda dushuyor. Ben yukarida
adi gecen taraflarin Hemsinliler'in varligini goz
gore gore sakladiklarina inanmiyorum.
Ihtida meselesi de bir defadan bitmiyor cunku,
Rumlar, Gurculer ve Lazlar'in tumu donmuyor. Bir
kismi geride kaliyor, aileler ikiye ayriliyor ama
akrabalik ilishkileri bir sure devam ediyor. Mesela,
Arakli'daki Hemshin mensheili grubun 18ci yy'da
Islama gecen ve Ermeni kalan kisimlari arasindaki bu
shekildeki ilishkiden bugune gelen epeyi folklorik
malzeme var. Boylece, Rize ve Trabzon'da hala
Ermenice aile isimleri olan kishiler var. Bunlarin
Ermenice ismler tashimalarini Ermenilerle beraber
yashamakla izah edemeyiz, nasil Oflularin,
Mackalilarin Rumca aile isimlerini Rumlarla beraber
yashamalarina atfedemiyorsak (ya Lazlar'in ve
Gurculer'in dillerini ve aile adlarini nasil
aciklayacagiz?).
Daha da otesi, Hemsinlilerin komsulari onlarin
arkalarindan "skata Armeni", "kalin kaburgali
Ermeni" vs. diyorlarsa yoksa onlar da mi
Hemsinlileri Ermenilikle e****lemek gibi buyuk bir
haksizlik ediyorlar?
Hemshinlilerin fizyolojisi ise hem Ermeni hem de
cevredeki toplumlarin fizyolojilerinin bir
karishimi. Hemshinliler pek bunun aciklanmasindan da
hoshnut degiller (ama Pontuslularin, Lazlarin,
Gurculerin hatirlari kalmasin diye yaziyorum).
Bugun Dogu Anadolu'da Kurt ve Turkler gunluk
dillerinde yoreden yoreye deghisen sayida ama
duzinelerden ashagi olmayacak shekilde Ermenice
kelimeler kullaniyorlar (genellikle tarim araclari,
bitki adlari, mimari ile ilgili sozcukler). Ama
Hemsine gelince (ki tum Karadenizdeki Ermeni varligi
D. Anadolu'ya nazaran 15-20 kat daha az idi) hem
buradaki kelime sayisi D. Anadoludakin'den kat kat
daha fazla hem de spektrum acisindan yashamin her
alanini kapsiyor. Bunun yanisira D. Anadoluda Ermeni
koylerinda dogup Ermenilerle buyuyen kishiler
oldugu, bunlarin Ermeniler kadar Ermenice
konushhabildigi biliniyor. Ama Ermenilerin buradaki
varligi sona erdikten sonra bunlardan hicbiri kendi
cocuklarina Ermenice ogretmedi. Hemsinliler ise her
gecen gun daha cok kelime kaybetmelerine ragmen bu
kelimelerden tamamen vazgecmiyorlar.
Yine adetler olarak Vartivor'un (Ermenice Vartevar)
dini olmayan bir festival olarak devam ettigi ve
Meryemana gununun de Hemsinlilerce tamamen
unutulmadigi biliniyor. Daha birkac gun once "Aspa"
(Hopa'da "Aspadz") Ermenice "Tanri" kelimesinin de
tamamen kaybolmadigi burada ortaya cikti. Acaba niye
diger yerlerde Ermenilerle yashayan Turkler (hele
Aleviler) dince caiz olmayan bu kelimeyi (ve diger
dini bayramlari) benimsemediler? Acaba 18ci yy.
seyyahlarinin Hemsin ve Trabzon'da gizli
Hristiyanligin kismen devam ettigini, Muslumanlarin
ayni zamanda cocuklarini vaftiz ettirmelerini
gozlemlemelerine de mi yalan diyecegiz?
Ben shahsen "biz Ermenilerden gelmishiz" diyen
Hemshinliler biliyorum, bundan daha fazlasini da
yazili metinlerde gordum. Zaten seyahlara gore bunu
200 sene once hepsi de kabul ediyordu. Isterseniz
ben bashka kulturel ornekler de verebilim.
Ama butun bunlari da bir yana birakalim. Tamam,
hepsine yalan diyelim, "hepimiz Orta Asya'dan
geldik" diyelim. Ama ya Hemsinli aydinlarinin
kendileri icin dediklerine ne diyelim? Bu konuda
hakikaten inanilmaz derecede orijinal bir tezi
ortaya koyan Kirzioglu ekolune ne diyelim? Prof.
Kirzioglu ve sayica kalabalik taifesi (hemen hepsi
de Hemsinli) aslinda Hemshinlilerin Gregoryen
Hristiyan Turkler oldugunu, bu mezhebin kurucusunun
da Hemsinli oldugunu ve Hemsinlilerin dunyada ilk
Hristiyan toplumu oldugunu keshfettiler! Yanliz bu
onemli bulguyla da kalmayip, Ermenilerin aslinda
Hemshinli (yani Turklerin "en guzel tipinden"
olduklarini) ve Ermeni "irk"inin "sahte" bir irk
oldugunu ispatlamishlar. Tabi ki bu gercek de
yanlish ve kasitli olarak Ermenilere maledilen
sheylerin tamamen yeniden yazilmasi ihtiyacini
ortaya cikarmaktadir (ne yazik ki bunu beynelminel
arenada dunya aleme bildirmeyi bir defa daha ihmal
edip Ermenilerin Gregoryen mezhebinin kurulushunu
kendilerine mal etmelerine ve bunun 1700cu
yildonumunu utanmazca reklam etmelerine engel
olamadilar). Oyle ki Necati bey, bize de boylece
tartishacak bir shey birakmamish ve Hemsinli-Ermeni
problemini de en iyi sekilde cozmush oldular. Durum
boyle iken, ben shimdi sizle Ermenilerin
Hemsinlilerden ayri bir orijini oldughunu nasil
tartisayim?
Aslına bakarsanız hangi kökenden geldiğim bu siteye
uğrayana kadar pek de önemli olmamıştı benim
için.Hala da öyle.
Sizin kökenler konusunda epey bilgi sahibi olduğunuz
anlaşılıyor.
Benim korktuğum şimdiye dek devlete karşı
başkaldırıda bulunmayan kıt kanaat geçinmeye
çalışan, temiz, çalışkan Karadeniz insanımın
kökenlerinin ortaya konulma çabalarının altında
yatan asıl gerçeğin sadece etnolojik gerçeklerin
öğrenilmesi değil de; sanki bir kışkırtma, arı
kovanına değnek sokma gibi amaçlar
olabileceğidir.Bildiğiniz gibi bu tür hareketler her
zaman karşılıkı taraflar için zararlı olmuştur.
Saygılarımı sunuyorum.
Cevabiniz icin tesekkurler. Kizmadiginiz ve asiri
reaksiyon gostermediginiz icin daha cok tesekkurler.
Devletin Osmanli, olsun TC olsun, halka karsi
genelde cok zalim oldugunu sizden once ben kabul
ediyorum. Yanliz devletin etnik konularda aptal
olmadigi da cok acik. Eger bunun tersi olsaydi, Rum
kokenden gelenler Cumhurbaskani olamaz,
Hemsinlilerden de basbakan ve 10'dan fazla
milletvekili cikmazdi. Osmanlinin bu konudaki derdi
kishinin Sunni (yani "guvenilir") olup olmamasiydi.
Hemshinlilerin ihtidasindan once bile Ermeni
devsirme cocklarinin sonra pasaliga vs. yukseldigi
goruluyor. Ben devletin hicbir gruba karsi oldugunu
goremiyorum. Musluman olmak sartiyla butun gruplara
Turk potasinda eritilebilecek olarak bakiyor. Bu
gruplar baskaldirmadiklari ve bagimsizlik pesine
dusmedikleri surece hicbir problemleri yok, hele bir
de Turkten daha Turk olduklari propagandalarini
yapsalar. Tabii ki ic ve dis gucler icinde bu etnik
farkliliklardan yararlanmak isteyenler olacaktir.
Ama devlet D. Karadeniz gruplarinin bagimsizlik
istemedigini de biliyor. Bir de yan yana yashayan
etnik gruplarin birbirlerini biraz cekememe
durumlari da var ama bu da yeni bir shey degil;
onlarin Hristiyan olduklari donemlerde de vardi.
Oyle ki onlar da gecmiste Hristiyan olduklarindan
Hemsinlilere diyecekleri bir sey yok. Yani biraz
bayagi kacmasina ragmen "tencere dibim kara, seninki
benden kara" vaziyeti. Benim shahsi dilegim bu
yalanlarin, duzmece tarihlerin sona ermesi. Bunlar
insanin kendini kandirmasindan baska bir sey degil.
Insanlarin etnik gecmislerinden dolayi Turkiye'de
hor gorulmemesinin zamani geldi de geciyor.
