Sn. Dr. Benninghaus'un
Vartavar hakkinda yazdiklariyla genellikle
hemfikirim ama bir iki konuda kendisine
katilmiyorum. Once iki kucuk duzeltme...
Vartavar'a "surat degisimi" bayrami yerine Isa'nin
"nurlasma" bayrami demek daha dogru olur (A
Dictionary of the Armenian Church, M. Ormanian,
p.33). Ikincisi de Paskalya'dan 50 gun degil 98 gun
sonra olmasidir. Bu da, Paskalya ay takvimine gore
belirlendiginden ve sabit olmadigindan dolayi sabit
degildir; yani Temmuz'un ortasindan Agustos'un
ortasina dek. Oyle ki, bugun Hemsinlilerin
kutladiklari gunu sabit senlik, Vartavar'in
baslangic tarihinden sasmiyor (ilgilenen olursa
yukaridaki kaynaktaki Vartavar maddesini foruma
gecebilirim).
Webmaster'in bahsettigi su islatma gelenegi ise
Hristiyanlik'tan evveline gitmektedir. Vartavar'in
ismi de yine oyle (yukaridaki kaynak).
Hemsinliler'in eskiden Vartavar'da yaptiklarina
gelince, onlarin bazi gizli-Hristiyanlik adetlerini
yerine getirdikleri, mesela 100 sene oncesine kadar
cocuklari az sayida da olsa vaftiz etmeleri ve
kurban kestikleri biliniyor.
Dr. Benninghaus, yazinizda bir noktada biraz
tutarsiz oluyorsunuz. Bir "Musluman olmus Ermeniler"
bir "Ermeniler (Hemsinliler?)" , "baska Ermeni
kulturu etkisi altinda kalmis bolgeler" ,
"Vartavar...yabanci terim" diyorsunuz. Bu iki zit
pozisiyon bir arada dogru olamaz. Dahasi,
Hemsinliler Ermeni olmayip da dilde ve dinde
Ermenilesmis olsalardi, "Vartavar" kelimesi yine
"yabanci" bir kelime olabilir miydi?
Evvelce de bu forumda dedigim gibi ben Hemsinlileri
yore halkiyla karismis Ermeniler olarak goruyorum ve
bu insanlarin fizyonomisi ve dil ozellikleri bunu
gosteriyor (bildiginiz gibi, Hemsinliler yore
insanlariyla akrabaligi da kabul etmek
istemiyorlar). Dersim'de de Hemsin'e benzer bir
durum gostermektedir. Orada da 3-4 etnik grup var.
Simdi bu iki bolgede eskiden Ermeni olan grup artik
Ermenice konusmamakta, fakat daha bircok Ermenice
kelimeler kullanmakta ama Ermenice konusanlarla
irtibat da kaybolmustur. Bu yuzden kelimeler gun
gectikce sekil degistimektedir.
Ben, bir kulturun dil, din, gelenek v.s. ile
birlikte, uzun sure yan yana yasadiklari diger bir
grupca tamamen alinmasi ve bu arada etnik karisim
olmamasi (ve birinci grubun tamamen sahneden
silinmesini) savunmanin abesle istigal oldugunu
dusunuyorum. Ben sizin bunu yaptiginizi iddia
etmiyorum. Ama ne yazik ki bu forumda bu cok oluyor,
bu da beni uzmektedir. Bazi Laz ve bir kisim
Pontoslularin devletin de destegiyle Trabzonlularin
Yunanlilarla hicbir kan bagi olmadigini ispat etmek
icin atmadiklari takla yok (bu cogumuzun da bildigi
gibi 100 seneden fazladir devam etmekte ve de yeni
bilimsel bulgularin bunun tersini gostermesine
ragmen!). Oteki taraf da Gurculerle beraber Lazlara
haksizca yuklenmekte. Bu gibi propaganda savaslari
kimseye bir yarar saglamayacagi gibi bu gruplarin
gecmisleri hakkindaki calismalari da
yavaslatmaktatir.
tahminime göre Ermeni'sizin ve böylece bazı konular
hakkında daha net ve daha çabuk forumda sorulan
sorulara cevap verebilirsiniz.
Vartavar bayramının Türkçesini bilmediğim için önce
bir Ermeni arkadaşla görüştüm. O da Türkçesini
bilmedi. Onun için Köln'deki Ermeni episkopusuyla
telefonlaştım. O daha hemen Türkçe bir çeviri
veremedi ve her halde bir ansiklopediye bakıp cevap
verdi. Benim verdiğim tercüme böyle oluşmuş.
Vartavar (daha doğrusu Ermeni Hıristiyanların
bayramı, Hemşinlilerin Vartevor'u değil)
Paskalya'dan 50 gün sonra olacağını yine episkopus
söyledi. Tabii ki, webmasterin sorularına cevap
vermeden icabında ayriyeten ansiklopedilere de
bakabilirdim.
Hemşinlilerin Vartevor'unun tarihi Ermeni
Hıristiyanların takvimine göre her sene değişmiyor.
Olsa, Ermeni Hıristiyanlıkla hala alakaları
oldukları gösterirdi. "O kadar da olmaz."
Vartevor kelimesinin değişik şekilerine
bahsettiğimde yalnız Hemşinlileri gözüm önünde
değildiler. Yazdığım gibi hem bazı bölgelerinin
Kürtleri ve Zazaları, hem de Hemşinli olmayan Doğu
Karadenizliler ve hatta ta T.C. Kültür Bakanlığı'nın
yazılarına kadar Vartevor'a bahsedilir. Onun için
"yabancı" bir kelime olduğunu yazdım.
Hemşinlilere gelince şunu da söylemek gerekir:
Ermenice yazıları ile bir kaç nesilden beri hiç
alakaları olmadığı için, Ermenice terimleri yazılı
değil sadece sözlü olarak nesilden nesile geçti.
Böylece bazı şeyler bir nevi yabancılaşmış bir
duruma geldi. Vartevor'un Ermeni Hıristiyanlarda
taşıdığı anlamını herhalde Hemşinlilerin çoğu
bilmez, meselâ.
Onun dışında Hemşin bölgesinde yabancılar (Türk,
Türkmen, belki de Slav kökenliler) da yerleşip
"Hemşinleşmişler".
Anlayabildiğim kadarıyla siz aynı fikirdesiniz.
Bölgede tarihte Ermenilere rastladığımızda biz
otomatikmen onları Hemşinli olarak göremiyoruz,
çünkü değişik zamanında ve değişik yerlerden
Ermeniler sahile geldiler.
Hala Ermeni kültürünün ekisini gösteren bölgelere
bahsettiğimde özellikle Dêrsim'i düşündüm. Oradaki
Aleviliğin özellikleri Ermeni kültürünün etkisini
hesaba katmadan durumunu anlamak mümkün değil. Böyle
bir durum, başka, o kadar iyi tanımadığım bölgelerde
(Muş'un, Van'ın, Bitlis'in bazı yöreler, meselâ) de
rastlanır.
Belki önceki yazımda yeter kadar net bir şekilde
durumu anlatamadım, belki de dil eksikliğimden sizin
"tutarsız" olarak gördüğünüz noktaları anlayamadım -
ben bu tutarsızlığı göremiyorum.
Yapılan "etnik manipülasyonlar" redetmesi konusunda
her halde hemfikirdeyiz.
Erocalik benim username'im. Istanbul'da dogdum ve
buyudum. Ermeniyim. Turkiye'den ayrildiktan sonra
bos zamanlarimda etnik konularla ilgili kaynaklar
okuyorum.
Sizin konustugunuz din adami herhalde dusunmeden
cevap vermis. Ben pek dindar degilim ama bunu
arastirdim. Paskalya'nin sabit gunu olmadigindan
Vartavar da sabit degil ama aradaki fark sabit (14
hafta). Yani bu bayram, her yil degisik olmak uzere,
Temmuz ortasindan Agustos ortasina kadar denk
gelebilir. Benim evvelki yazimda da dedigim gibi
Vartivor'u Hemsinliler sabitlestirmisler (Temmuzun
ortasi). Burada ortak olan tek nokta Temmuz ortasi.
Herhalde bunu bilincli olarak, eski gelenekten
esinlenerek yaptilar. Isim ve bayram baslangic
tarihinden ziyade Hemslinli ve Hristiyan varyantlari
arasinda simdi ortak pek birsey kalmamis.
Dersim konusunda sizinle hemfikirim. "Yabanci"
terimi aciklamanizla da. Yazinizda Ermeni ve
Hemsinlilerin genetik bagari hakkinda iki zit
pozisiyon gordum. Yukaridaki aciklamalarinizda bu
akrabaligi yazdiniz. Bu arada "tutarsiz" sozunu geri
aliyorum.
Hemsinlilerin yanliz Ermeniler'den gelmedigini ben
yukarida da ve onceki yazilarimda da yazim. Herhalde
bunun icindir ki ayni ailede hem Ermeni hem he
yorede gorulen "nordic" tipli insanlar var (ayni oge
Rusya'da yasayan Hemsin menseili Ermerniler'de de
cok bariz). Yani, gen karisma meselesi 1000 yildan
fazladir suregelmekte (sizin de bildiginiz gibi
Hemsinlilere bir Ermeni bir de karismis diyemzsiniz,
kizarlar). Bu arada Turkmenlerle ve Slavlarla da
karismislar (Rus gelin getirme 1800lerde de
oluyormus). Bugun Turkiye'nin her yerinden gelin
getiriyorlar. Rize disinda yasiyanlar ise genelde
Hemsinli olmayanlarla evleniyorlar.
Hemsinlilerin atalarinin, yoreye degisik zamanlarda
yerlestigi sizin de tarihi dokumanlardan
gosterdiginiz gibi, linguistik acidan da
kanitlaniyor. Bugun konusulan Hopa Hemsinli ve
Rusya'da konusulan Canik, Ordu ve Trabzon Hemshin
dialektleri bunu gosteriyor.
Son soz olarak da, sizin Turkiyede'ki etnik gruplar
uzerinde calismalariniz bana senelerdir yon vermekte
ve bilgimi arttirmaktadir. Bu konuda Turkiye'de
dogup buyuyen herkes size minnettar olmali...
Saygilar.
Scoring_Disabled_Msg
Anonymous
(no login)
Hemsin ve Dersim
No score for
this post
August 18 2001, 8:05
PM
" ...Dersim'de de Hemsin'e benzer bir durum
gostermektedir. Orada da 3-4 etnik grup var. Simdi
bu iki bolgede eskiden Ermeni olan grup artik
Ermenice konusmamakta, fakat daha bircok Ermenice
kelimeler kullanmakta ama Ermenice konusanlarla
irtibat da kaybolmustur. Bu yuzden kelimeler gun
gectikce sekil degistimektedir..."
Dersim'deki Ermeni halkinin buyuk bir kismi tehcire
yollanmis, kalanlar ise muslumanlik ve alevilik
icinde erimis. Hemsinde durum cok daha faklidir.
Hemsinin muslumanlastirlmasi asamasinda Hemsinden
ozellikle bati karadenize dogru olan goc, Hemsinin
etnik yapisini kokten degistirecek derecede
olmamistir.
Dogru, Dersim'de 1915'e bir kisim asimilasyon oldu.
Ama bu gruptan Alevilesme ve Sunnilesme sureci daha
onceki yuzyillara rastliyor. Genelde ise Dogu
Anadolu'da Sunnilige ve Alevilige gecis 16 yy'dan 19
yy'in basina kadar devam ediyor. 1890'larda yine
basliyor ve 1915'te de artarak devam ediyor.
Hemsin'in Muslumanlastirilmasi sirasindaki gocler
Hemsin'in genetik yapisini tabii ki degistirmedi.
Ama etnik yapisinin degisimi (Turklesme) basladi.
Scoring_Disabled_Msg
Anonymous
(no login)
Untitled
No score for
this post
August 21 2001, 10:11
AM
Dersimde 1915'e "asimilasyon"dan farkli olarak bir
"demografik erezyon" yasanmistir. Ancak kalan
Ermeniler asimilasyona uygar. Yazinizdan Dersim
halkinin asimilasyona ugramis Ermenilerden olustugu
gibi bir anlam cikmakta ki bu yanlistir.
1915'te cok az sayida kalan Ermeniler'in
asimilasyonundan bahsedilebilir. 1915'i takip eden
yillarda 30000'e yain Ermeni yore halkinin
yardimiyla Ermenistana gider.
Hemsin'de bu anlam ve olcude bir demografik degisim
olmadigi one surulebilir.
Yazimda Dersim'de baska halklardan bahsedilmemesin
sebebi Dersim Hemsin kiyaslamasiydi. Ben Dersim'de
baska halklarin olmadigini iddia etmedim. O yorede
yogun Kurt (ve onlara akraba) Zaza yerlesimi
olmustur. Aksi halde, orada var olmayan gruplara
Ermeniler nasil asimile olabilirdi? Ote yandan, once
de dedigim gibi Ermenilerin asimilasyon sureci
1915'ten cok once basladi. 1915'de bile burada yari
asimile olmus Ermeni gruplari vardi. Bunlardan
bazilari asiret haline gelmislerdi. Bu tarihte
Ermeniler Dersim'de azinliktilar.
Dersim'de 30000 Ermeninin devletin gazabina ragmen
saklanmis olmasi dogrudur. Bunlarin cogu Dersim'in
yerlisi degil, yakin sancaklardan gelmeydi. Ben
boyle kurtulan birkac kisiyi sahsen tanima sansina
sahip oldum. Bu insanlik ornegi Turkiye'nin baska
bir yerinde de gorulmedi. O arada Dersim yerlisi
Ermenilerin bir bolumu devlet yanlisi Dersimliler
tarafindan 1915'te olduruldu
